Początek kontaktów Polaków z włoskimi artystami renesansowymi datuje się na 1424 rok. Wtedy to na koronacji królowej Zofii (Sonki) Olszańskiej (1405 - 1461) w Krakowie kunsztownymi przemówieniami popisywał się włoski humanista Francesco Filelfo (1398-1481). Słuchali ich Władysław Jagiełło (ok.1350 lub 1362 – 1434; król Polski od 1386 roku), cesarz Zygmunt Luksemburczyk(1368 – 1437; cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego od 1433, król węgierski od 1387, król czeski od 1419), król Danii Eryk III, książę bawarski Ludwik VII Brodaty (1365 – 1447; rządził w latach 1413 – 1443) oraz książęta śląscy. Filelfo wsławił się także jako autor listu gratulacyjnego do Władysława Jagiellończyka napisanego w imieniu księcia Filippa Viscontiego z okazji zwycięstwa nad Turkami w 1443 roku.
Krzewieniu kultury renesansowej w naszym kraju sprzyjały wędrówki humanistów, na przykład Włocha Filippo Buonaccorsiego (1437 - 1496), zwanego Kallimachem, który przybywszy do Polski stał się wykładowcą Akademii Krakowskiej. Na tej uczelni zwracano coraz większą uwagę na nauczanie języka greckiego, hebrajskiego i klasycznej łaciny, zaczęto w dużych ilościach tłumaczyć dzieła starożytnych twórców. Wśród Polaków nowe poglądy propagował arcybiskup lwowski Grzegorz z Sanoka (ok. 1407 - 1477), na którego dworze powstawały koła literackie naukowe. Ów duchowny udzielił schronienia wspomnianemu wyżej Kallimachowi, gdy ten uciekał przed pościgiem papieskim (był zamieszany w spisek na życie ojca świętego Pawła II w lutym 1468 roku). Buonaccorsi opisał biografię swego protektora w dziele pod tytułem Vita mores Gregorii Sanocei (Życie i obyczaje Grzegorza z Sanoka). Był ponadto nauczycielem wymowy synów Kazimierza Jagiellończyka (1427 – 1492, król Polski od 1447) oraz uczestniczył w misjach dyplomatycznych.
Niejednokrotnie to Polacy wyjeżdżali do Italii. Jeden z naszych najsłynniejszych kronikarzy Jan Długosz (1415 - 1480) przebywał we Włoszech, aby zbierać dzieła rzymskich historyków; Jan z Ludziska (ok. 1400 – przed 1460) przywiózł z Półwyspu Apenińskiego odpisy dzieł starożytnych artystów, a biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki (1389 – 1455) posłował do Rzymu, aby protestować przeciw cesarskiemu wyrokowi w wojnie polsko-krzyżackiej. Przyszły kardynał uczestniczył w bitwie pod Grunwaldem i według przekazu Długosza miał ochronić króla Władysława Jagiełłę przed atakiem Dypolda von Koerkitza. Podobnych przykładów postaci szerzących założenia włoskiego renesansu w Polsce oraz mających kontakty z humanistami z Italii można wymienić dużo więcej.
Głównymi ośrodkami humanizmu w Polsce były dwór królewski oraz wspomniana już Akademia Krakowska. Dużą rolę w upowszechnianiu nowych idei odegrał Zygmunt Stary (1467 - 1548, król Polski od 1506 roku), głównie poprzez ślub z Włoszką, Boną Sforzą (1494 - 1557) zawarty 18 kwietnia 1518 roku w Krakowie, królowa bowiem propagowała włoską kulturę. Od tego momentu dwór królewski stał się głównym mecenasem kultury.
W epoce renesansu w Polsce zaczęły powstawać drukarnie. Pierwszą z nich była krakowska oficyna drukarska, natomiast pierwsze pisma w języku polskim ukazały się we Wrocławiu. Najsłynniejsze drukarnie znajdowały się w Krakowie i należały do: Jana Hallera (1467-1525) powstała w 1505 roku, Hieronima Wietora (Hieronymusa Vietora, 1480-1546) założona w 1518 roku i Floriana Unglera (? – 1536) powstała 25 lipca 1510 roku. Rozpowszechnianie czytelnictwa dosięgało poza szlachtą także część mieszczaństwa. Wysoki poziom utrzymywały drukarnie w Gdańsku, Toruniu oraz akademicka drukarnia w Zamościu.
Epokę odrodzenia charakteryzował również szybki rozwój szkolnictwa, zwiększała się ilość szkół w Polsce, istniał podział na szkoły parafialne i średnie (studium particulare), o wysokim poziomie nauczania, szczególnie te zakładane przez protestantów – w Pińczowie (1551 rok; najpierw kalwini, potem arianie), Rakowie (arianie), Gdańsku i Toruniu (luteranie) oraz w Lesznie (bracia czescy). Akademia Krakowska prezentowała najlepszy, europejski poziom. Podejmowano próby tworzenia nowych uniwersytetów zakładanych na przykład przez biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego (1456-1520; Jan Matejko upamiętnił to wydarzenie na obrazie Założenie Akademii Lubrańskiego w Poznaniu) czy kanclerza koronnego Jana Zamojskiego (1542-1605), założony przez niego uniwersytet został zorganizowany przez Szymona Szymonowica (1558 – 1629); w 1578 roku król Stefan Batory (1576-1586) powołał Akademię Wileńską, a w 1594 roku powstał uniwersytet protestancki w Królewcu.
Renesans to także duże zmiany w stylu architektonicznym. Za pierwsze dzieło renesansowe uznaje się odbudowę gotyckiego nagrobka Jana Olbrachta (1459-1501, król Polski od 1492 roku), wykonaną przez Franciszka Florentczyka (Florentinus Italus, data urodzenia nieznana, data śmierci - 1516). Zmiany dosięgły także częściowo strawionego przez pożar Zamku Królewskiego na Wawelu. Zajęli się nim Bartolomeo Berecci (1480 – 1537) i właśnie Franciszek Florentczyk. W latach 1507 - 1536 dobudowano renesansowe krużganki na dziedzińcu. Wzniesiona została Kaplica Zygmuntowska – miejsce pochówku Zygmunta Starego i Anny Jagiellonki. Kaplicę pokryła piękna kopuła z pozłacanej miedzi. Duże zmiany nastąpiły także w wystroju wnętrz. W stropie sali poselskiej pojawiły się 194 tzw. głowy wawelskie. W wielu salach pojawiły się freski. Na szczególną uwagę zasługują jednak arrasy. Są to kunsztowne tkaniny ścienne, naśladujące obrazy, które wyrabiano z cienkich nici wełnianych, często z wykorzystaniem nici jedwabnych i złotych. Na dużą skalę zaczęto je produkować jeszcze w średniowieczu, we francuskim mieście Arras – stąd pochodzi ich nazwa. W XV i XVI w. ich produkcja upowszechniła się we Flandrii. Wiele arrasów, szczególnie z inicjałami królewskimi, a także scenami biblijnymi zostało wykonanych na zamówienie Zygmunta Augusta (1520 - 1572, król Polski od 1548 roku).
Charakterystyczną cechą architektury renesansowej są attyki – dekoracyjne ścianki wieńczące budowle i przesłaniające dach. Budynki tego okresu są szerokie, o linii poziomej, ozdobione często złotymi kopułami, posiadające duże okna, bogate portale, półokrągłe łuki, ozdobne freski, kasetonowe stropy.
Najwspanialszym przykładem polskiego miasta renesansowego jest Zamość, zaprojektowany przez włoskiego architekta Bernarda Mirando (ok..1540 - 1600), pracującego od 1569 roku w Polsce. Jest to piękne, ufortyfikowane miasto z pałacem Zamojskiego, akademią, ratuszem, mnóstwem świątyń i kamienic. Często nazywa się je renesansowym miastem idealnym, perłą renesansu lub Padwą północy.
Opiszę teraz kilka wybranych postaci polskiego renesansu :
Mikołaj Kopernik (1473-1543)
Urodził się 19 lutego 1473 roku przy ulicy św. Anny w Toruniu (obecnie nosi ona nazwę – a jakżeby inaczej – Kopernika) jako syn kupca krakowskiego Mikołaja Kopernika i Barbary, z domu Watzenrode, rodowitej torunianki. Prawdopodobnie pierwsze nauki pobierał właśnie w tym mieście, w szkole miejskiej przy kościele św. Jana (nie jest to informacja do końca pewna), a następnie uczył się w szkole Braci Wspólnego Życia w Chełmnie.
Przyszły astronom miał starszego brata Andrzeja oraz dwie siostry – Barbarę i Katarzynę. W 1483 roku przeżył życiową tragedię – zmarł jego ojciec. Mikołaj potrzebował odtąd oficjalnego opiekuna, którym został wuj Łukasz Watzenrode (1447 – 1512). To dzięki jego pomocy osiemnastoletni Kopernik mógł udać się do Krakowa, aby rozpocząć studia uniwersyteckie. W latach 1491 – 1495 pobierał nauki na wydziale sztuk wyzwolonych, a jego nauczycielem, według tradycji, miał być profesor filozofii arystotelesowskiej Wojciech z Brudzewa (ok. 1445 - ?), który prywatnie, poza uniwersytetem, nauczał także astronomii. Można przypuszczać, że to właśnie on rozbudził pasję Kopernika do tej nauki.
Studiom krakowskim słynny Torunian zawdzięczał gruntowną znajomość podstaw ówczesnej wiedzy matematyczno–astronomicznej, a także filozoficznych oraz przyrodniczych pism Greka Arystotelesa (384 – 322 p.n.e.) i Araba Awerroesa (1126 – 1198). To w tym okresie Kopernik zaczął dostrzegać i ujawniać logiczne sprzeczności obydwu oficjalnych systemów astronomicznych : arystotelesowskiego i ptolemejskiego.
W Krakowie jednak nie udało mu się uzyskać stopnia naukowego, a efektem tego była decyzja o kontynuowaniu studiów we Włoszech. W latach 1496 – 1500 na Uniwersytecie w Bolonii uczył się prawa, a później (1501 – 1503) zajmował się medycyną na uniwersytecie padewskim. 31 maja 1503 roku został doktorem prawa kanonicznego w Ferrarze. Na obronę przewodu doktorskiego w dziedzinie medycyny nie starczyło już ani czasu, ani pieniędzy Podczas pobytu w Italii poznał astronoma Domenica Marię di Nowara (1454 – 1504), który umocnił jego zainteresowania gwiazdami i obserwacjami astronomicznymi.
Po okresie studiów na Półwyspie Apenińskim Kopernik powrócił na Warmię, aby służyć kapitule, co umożliwiało mu kontynuację nauki. Zajął się także działalnością polityczną – brał udział w zjazdach stanów pruskich u boku swego wuja, wspomnianego już Łukasza Watzenrode, który był wówczas biskupem warmińskim. Zaczął pracę nad książką O biciu monety, którą ukończył w 1526 roku. Jako pierwszy udowadniał w niej prawo tezauryzacji (zwane też prawem Greshama-Kopernika), głoszące, że dobra moneta jest wypierana z obiegu przez gorszą. Okazał się również świetnym geografem – był współautorem pierwszych map Warmii, Prus Królewskich, Zalewu Wiślanego i Królestwa Polskiego. Na szczególne uwagę zasługuje fakt, że w styczniu 1521 roku Kopernik przygotował do obrony zamek olsztyński, ponieważ posiadał informacje o zbliżającym się ataku Krzyżaków. Olsztyn nie został zdobyty przez wroga.
Mikołaj Kopernik przeszedł do historii przede wszystkim jednak jako autor słynnego dzieła O obrotach sfer niebieskich ( De revolutionibus orbium coelestium ), w którym udowodnił istnienie systemu heliocentrycznego. Pracę nad nim rozpoczął w 1514 roku we Fromborku. Ukazało się ono drukiem w Norymberdze w 1543 roku, Tuż przed śmiercią autora. O obrotach sfer niebieskich składa się z sześciu ksiąg. Pierwsza z nich podaje ogólne informacje dotyczące systemu stworzonego przez Kopernika. Druga stanowi podręcznik astronomii sferycznej. Trzecia dotyczy precesji (zjawisko zmiany kierunku osi obrotu obracającego się ciała) i ruchu ziemi. Kolejne części zajmują się odpowiednio księżycem oraz długościami i szerokościami ekliptycznymi planet. Zasługą Kopernika było udowodnienie konieczności uznania potrójnego ruchu ziemi: wirowego, dla wyjaśnienia zjawisk dobowych; rocznego obiegu wokół słońca oraz powolnego ruchu osi ziemskiej. Konsekwencjami badań polskiego uczonego było ustalenie porządku planet i proporcji ich orbit, a także ogromny wpływ światopoglądowy (podważenie antropocentrycznego pojmowania kosmosu). W 1616 roku De revolutionibus orbium coelestium trafiło do Indeksu Ksiąg Zakazanych i znajdowało się w nim ponad 200 lat.
Uczony z Torunia to idealny przykład wszechstronnie utalentowanego humanisty – poza astronomią zajmował się też ekonomią, geografią, inżynierią, medycyną, poezją i malarstwem. Zmarł 24 maja 1543 roku po ciężkiej chorobie. Przed śmiercią otrzymał egzemplarz O obrotach sfer niebieskich wydrukowany w Norymberdze. Do dziś w świadomości zbiorowej funkcjonuje, dotyczące Kopernika, powiedzenie „Wstrzymał słońce, ruszył ziemię, polskie wydało go plemię”.
Mikołaj Rej (1505-1569) z Nagłowic
Pisarz nazywany „ojcem literatury polskiej”, przyszedł na świat 4 lutego 1505 roku w Żórawnie, niedaleko Halicza, jako syn Stanisława Reja i Barbary Herburt (1480 – 1550). Mikołaj odebrał fragmentaryczne wykształcenie zapewne w szkole parafialnej w Skarbimierzu (1514 – 1516) i we Lwowie (1516 – 1518), po czym w 1518 roku zapisał się na Akademię Krakowską. Jego pobyt w stolicy Polski nie trwał długo - około rok później powrócił do rodzinnego Żórawina. Rej nie okazał się zbyt pilnym uczniem. W 1525 roku ojciec wysłał Mikołaja na dworską służbę do swojego krewnego Andrzeja Tęczyńskiego, będącego wówczas wojewodą sandomierskim. Został jego sekretarzem. Podczas pobytu u Tęczyńskiego (1525 – 1530) rozpoczęła się właściwa edukacja przyszłego pisarza – uczył się literatury, stylistyki i ortografii. W kolejnej dekadzie przeniósł się do Nagłowic i wziął ślub z Zofią Kościeniówną z Sędziszowa (1531) oraz zaangażował się czynnie w państwowe życie polityczne. W 1536 roku był w Krakowie podczas odbywającego się tam sejmu, a w następnym stawał w pospolitym ruszeniu pod Lwowem w trakcie tzw. wojny kokoszej. Kilka lat później (1542) był posłem na sejm piotrkowski.
Mniej więcej z tego samego okresu pochodzą najstarsze znane nam utwory Reja : dialogi Kostyra z Pijanicą (datowany na lata 1538 – 1539), Gęś z Kurem oraz Warwas z Lupusem, a także przekłady psalmów i pojedyncze pieśni. Pierwszym jego dziełem, co do którego daty powstania mamy pewność, jest Krótka rozprawa między trzema osobami : Panem, Wójtem a Plebanem wydana w 1543 roku w Krakowie. Utwór ten w satyryczny sposób przedstawia problemy Rzeczypospolitej, a Rej znał je dzięki uczestnictwu w sejmach i sejmikach. Autor nie podpisał się pod tym tekstem nazwiskiem, lecz pseudonimem Ambroży Korczbok Rożek. Krótka rozprawa zawiera krytykę zgodną z postulatami szlachty zebranej na sejmiku średzkim w 1534 roku – ataki na przekupne sądownictwo, brak stałego systemu obronnego, nadużycia przy eksploatacji żup solnych. Mówi też o kwestiach obyczajowych: hazardzie, myślistwie, rozrzutności szlachty oraz o jej strojach i potrawach. Opowiada również o Kościele, wyśmiewając odpusty, hałaśliwą liturgię czy interesowność księży.
Innymi znanymi dziełami Mikołaja Reja były : Żywot Józefa z pokolenia żydowskiego, syna Jakubowego, rozdzielony w rozmowach person (1545), Kupiec, to jest Kształt na podobieństwo Sądu Bożego ostatecznego (1549), Świętych słów a spraw Pańskich…Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona (1557), Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle, snadnie każdy swe sprawy oglądać może (1558).
W latach czterdziestych XVI wieku Rej przeszedł na luteranizm, a następnie na kalwinizm. Rozpoczął intensywną działalność religijną w Małopolsce. Uczestniczył w synodach 1556 (w Seceminie),1558 (w Książu) i 1559 roku (w Pińczowie).
Mikołaj Rej był jednym z pierwszych pisarzy tworzących po polsku. To on jest autorem słynnego zdania „Niechaj to narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają” znajdującego się w dziele Źwierzyniec, w którym rozmaitych stanów, ludzi, źwirząt i ptaków kstałty, przypadki i obyczaje są właśnie wypisane (1562). Krytycy Reja często złośliwie twierdzili, iż pisał w języku ojczystym, ponieważ miał braki w nauce i nie znał dostatecznie łaciny. Pisarz brał udział w słynnym sejmie lubelskim (1569) podczas którego zabrał głos w sprawie obioru przyszłego króla. Niedługo potem - między 8 września a 4 października zmarł.
Jan Kochanowski (ok.1530-1584)
Innym wybitnym polskim pisarzem XVI wieku był Jan Kochanowski. Urodził się w Sycynie koło Zwolenia w ziemi radomskiej w 1530 roku. Był synem sędziego ziemskiego sandomierskiego Piotra Kochanowskiego i Anny Białaczowskiej herbu Odrowąż. Miał bardzo liczne rodzeństwo – braci: Kaspra, Piotra, Mikołaja, Andrzeja, Jakuba i Stanisława oraz siostry: Katarzynę, Elżbietę, Annę i Jadwigę.
Nie wiemy nic o pierwszych naukach Jana, ale z pewnością stały one na wysokim poziome, ponieważ w wieku 14 lat zapisał się na Wydział Artium Uniwersytetu Krakowskiego. W stolicy Polski przebywał kilka lat, przerywany jednak sprawami domowymi (m. in. śmierć ojca w 1547 roku), po czym wyjechał do Królewca, gdzie przebywał od jesieni 1551 do kwietnia 1552 roku. Kolejnym etapem jego życia był co najmniej pięcioletni pobyt w Padwie, w której Jan kontynuował nauki uniwersyteckie.
Po powrocie do ojczyzny nastąpił kilkunastoletni okres w biografii Kochanowskiego, który zwykło nazywać się „okresem dworskim”. Jego początki nie są nam zbyt dobrze znane. Wiemy na pewno, że na przełomie lat 1563/64 lub na początku roku 1564 za sprawą nowego podkanclerzego, biskupa płockiego Piotra Myszkowskiego (1510 – 1591) trafił do kancelarii króla Zygmunta Augusta. To właśnie wtedy rozpoczął się czas jego twórczości poetyckiej.
Kochanowski opuścił dwór królewski około 1574 roku z powodu rozczarowania elekcją Henryka Walezego (króla Polski w latach 1573 – 1574). Wówczas rozpoczął się ostatni etap jego życia i twórczości – poeta dostąpił początkowo szczęścia rodzinnego oraz zajmował się dalszą twórczością. W 1575 roku brał udziału w elekcji króla polskiego zachwalając kandydaturę Maksymiliana II Habsburga (1527 – 1576, cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, król czech i Węgier od 1564 roku), a rok później ożenił się z Dorotą Podlodowską (ok..1550 – 1599/1600) herbu Janina. Wkrótce potem powstały utwory, dzięki którym pisarz na stałe wszedł do historii. Odprawa posłów greckich(1578) jest reakcją poety, na zjawiska w polityce, które, jego zdaniem, mogą przynieść osłabienie lub nawet upadek Rzeczypospolitej. Uważa się ją za pierwszy polski dramat, którego premiera miała miejsce podczas zaślubin Krystyny Radziwiłłówny z kanclerzem koronnym Janem Zamoyskim. Psałterz Dawidów (napisany w 1579, wydrukowany w 1587 roku, już po śmierci autora) jest zbiorem psalmów przedstawiających m.in. różne wyobrażenia Boga. Chyba największym dziełem pisarza z Czarnolasu są Treny (1580), w których Kochanowski opisuje swoją rozpacz po śmierci niespełna trzyletniej córki Urszulki w 1579 roku. Całość składa się z XIX części opisujących narastający ból artysty, szczytowy jego moment oraz powolne godzenie się ze stratą ukochanego dziecka. Na szczególną uwagę zasługuje ostatni, XIX tren opowiadający o śnie autora, podczas którego ukazała mu się jego matka wraz z Urszulką na ręku. W roku śmierci Kochanowskiego (1584) opublikowano Fraszki składające się z trzech ksiąg, pisane niemal przez całe życie twórcy. Najsłynniejsze z nich to: Do gór i lasów, Do fraszek czy O żywocie ludzkim (tam znajdują się słowa „Fraszki to wszystko…”). Ostatnim dziełem o którym wspomnę, są Pieśni, pisane już od 1560 roku. Ich przykładami mogą być: Pieśń o spustoszeniu Podola (opis ataku Tatarów na Podole w 1575 roku) czy Pieśń świętojańska o Sobótce – utwór, uważany często początek polskiej sielanki.
Jan Kochanowski zmarł nagle 22 sierpnia 1584 roku na serce w drodze na obrady sejmowe w Lublinie. Został pochowany w Zwoleniu.
Na świat przyszedł 20 września 1503 roku w Wolborzu i tam też pobierał nauki w miejscowej szkole parafialnej. Był synem dziedzicznego wójta Jakuba noszącego przydomek Frycz. W wieku trzynastu lat pobierał już nauki w szkole przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu koło Krakowa. W 1517 roku zapisał się na Akademię Krakowską, gdzie poznał Stanisława Hozjusza (1504 – 1579) i Mikołaja Reja. Był z nią związany co najmniej do 1522 roku, mimo, że bakalaureat nauk wyzwolonych uzyskał już w 1519 roku. Jego pobyt w Krakowie nałożył się w czasie ożywienia umysłowego wywołanego propagandą reformacyjną oraz wpływami pisarza Erazma z Rotterdamu (ok. 1467 – 1537). Około 1522-23 roku przyjął święcenia kapłańskie i został klerykiem diecezji gnieźnieńskiej. Rozpoczął również służbę na pańskich dworach, prawdopodobnie między innymi u prymasa Jana Łaskiego (1456 – 1531).
Bywał na synodach i sejmach, na których zapoznawał się z ówczesnym życiem politycznym i kościelnym.
Na początku lat trzydziestych XVI wieku postanowił kontynuować naukę. W latach 1531/32 – 1535 studiował na luterańskim uniwersytecie w Wittenberdze. W tym czasie mieszkał u samego Filipa Melanchtona (1497 – 1560). W 1537 roku był obserwatorem zjazdu książąt niemieckich w Schmalkalden. W 1540 roku został proboszczem w Brzezinach, dzięki czemu mógł czerpać znaczne dochody.
W latach czterdziestych zamieszkał w Krakowie przy ulicy Grodzkiej, gdzie rozpoczął swoją działalność twórczą. Miejscem wydawania pierwszych dzieł Modrzewskiego była drukarnia Hieronima Wietora. W 1543 ukazały się jego pierwsze utwory: Łaski, czyli O karze za mężobójstwo – rozprawa atakująca nierówność kar za najcięższe przestępstwa wobec przedstawicieli różnych stanów oraz Mowa o prawdomówcy Perypatetyka – dotycząca praw nabywania dóbr ziemskich przez mieszczan. W 1546 Modrzewski zapisał się do krakowskiego koła Andrzeja Trzecieskiego starszego, gromadzącego intelektualistów sympatyzujących z reformacją. Pięć lat później w języku łacińskim ukazały się 3 księgi jego największego dzieła O poprawie Rzeczypospolitej (De Republica emendanda). Były to części: O obyczajach, O prawach, O wojnie. Kolejne dwie ( O kościele, O szkole) w Polsce zostały ocenzurowane i publikacji doczekały się w 1554 roku w Bazylei. Całość jest analizą systemu społeczno-politycznego w Rzeczypospolitej i propozycją reform, dzięki którym ma się ona stać silnym i nowoczesnym państwem.
W 1554 roku Modrzewski przeniósł się do Wolborza, aby objąć odziedziczone wójtostwo. Zaczął również pracę nad dziełkiem O Kościele. Jego poglądy wzbudziły zaniepokojenie duchownych, w efekcie czego na żądanie samego papieża Pawła IV (pontyfikat 1555-1559) pisarz musiał opuścić Wolborz (sierpień 1556) i udał się do Cieśli koło Piotrkowa, lecz już w 1557 roku powrócił do swej posiadłości. Ten sam ojciec święty umieścił księgę O Kościele w Indeksie Ksiąg Zakazanych. W 1560 roku Modrzewski poślubił Jadwigę Kamieńską, z którą miał trójkę dzieci (Andrzeja, Elżbietę i Łucję). Ponieważ był duchownym, został za to ukarany ponowną utratą wójtostwa wolborskiego (1569). Ostatnim jego dziełem było Sylvae quattuor, nad którym prace trwały do 1569 roku.
Pod koniec życia poglądy arian były mu co raz bliższe. Frycz Modrzewski zmarł jesienią 1572 roku jako ofiara szalejącej zarazy morowej. Umarł prawdopodobnie w Wolborzu, ale został pochowany w Małczu. Jego dzieła czytali głównie różnowiercy. Już w 1577 roku jeden z nich, Cyprian Bazylik, dokonał tłumaczenia O poprawie Rzeczypospolitej na język polski. Warto także wspomnieć, że jego imię nosi powstała w 2000 roku Krakowska Akademia.
Maciej z Miechowa (ok. 1457 – 1523)
Maciej z Miechowa, zwany Miechowitą, urodził się około 1457 roku w rodzinie chłopskiej. Pierwsze nauki pobierał w Miechowie, zapewne w szkole klasztornej bożogrobców, a potem w jednej z krakowskich szkół parafialnych. W Krakowie przebywał od 1470 roku. Na przełomie 1473/4 wstąpił do tamtejszej akademii, gdzie zdobył bakalaureat (1476) oraz tytuł magistra sztuk wyzwolonych (1479). Prawdopodobnie niedługo potem Maciej rozpoczął w stolicy Polski studia na Wydziale Lekarskim, które kontynuował we Włoszech, dokąd udał się po otrzymaniu majątku od ojca w 1483 roku. W 1486 lub 1487 na uniwersytecie w Bolonii uzyskał stopień doktora medycyny, po czym powrócił do Krakowa.
W 1501 roku został po raz pierwszy rektorem krakowskiej uczelni. W sumie pełnił tę funkcję aż ośmiokrotnie (do 1519 roku), dzięki czemu zyskał tytuł „kolumny Uniwersytetu” czy „największego dobroczyńcy Uniwersytetu”. Miechowita starał się podnieść jego poziom naukowy i organizacyjny. Został zapamiętany jako przyjaciel i opiekun młodzieży, a do akademii czuł szczególny sentyment. Szanował również Kraków jako miasto – w 1523 roku objął funkcję jednego z jego radnych.
Miechowita należał do wielbicieli Jana Długosza. Wiemy z całą pewnością, że uczestniczył w jego pogrzebie w 1480. Od około 1492 roku gromadził materiały do Kroniki Polskiej, która została ukończona w 1513 roku, a wydana sześć lat później w oficynie Hieronima Wietora. Była ona zwięzłym opisem wydarzeń z lat 1480 – 1506 i kontynuacją dzieła Długosza Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa polskiego.
Najsłynniejszym utworem Macieja z Miechowa jest jednak Traktat o dwóch Sarmacjach (1517), będący rozprawą geograficzno-etnograficzno-historyczną. Opisuje on tereny między Wisłą a Donem oraz między Donem a Morzem Kaspijskim podając informacje o położeniu, ukształtowaniu powierzchni, florze, faunie, klimacie oraz o stosunkach politycznych, społecznych i wyznaniowych tych terytoriów. Traktat przyczynił się do popularyzacji mitu o pochodzeniu Polaków od walecznych Sarmatów.
Maciej Miechowita jest także autorem pism lekarskich, stąd już współcześni nadali mu przydomek drugiego Hipokratesa. Zmarł w Krakowie 8 września 1523 roku. Został pochowany na Wawelu.
Podsumowanie
Renesans, zwany inaczej odrodzeniem, był epoką, która na trwałe zapisała się w dziejach kultury. Intensywny rozwój szkolnictwa, a także powstawanie pierwszych drukarni umożliwiało coraz większej ilości ludzi na zapoznanie się ze sztuką czytania i pisania. W architekturze pojawiły się nowe tendencje. Również nauka znajdowała się na bardzo wysokim poziomie. W piśmiennictwie i literaturze zaczął się rozpowszechniać język polski, a nie, jak dotąd łacina. Dużą popularnością nie tylko wśród szlachty i magnaterii, ale także wśród pozostałych warstw społecznych cieszyła się muzyka (zarówno instrumentalna, jak i śpiew a capella). Renesans był dla Polski okresem rozwoju w wielu kierunkach. Na pewno nie możemy uważać tej epoki za okres stracony w dziejach naszego kraju. Niektóre dzieła renesansowe kształtują naszą mentalność także dziś.
W pracy podobnej do niniejszej można wymienić jeszcze wielu innych wspaniałych postaci polskiego renesansu. Mogliby to być np. Mikołaj Sęp-Szarzyński (1550 – 1581; jego twórczość była zapowiedzią kolejnej epoki - baroku), Stanisław Orzechowski (1513 – 1566; pisarz polityczny, autor m.in. Quincunx; przeciwnik innowierców) , Piotr Skarga (1536 – 1612; jezuita, twórca słynnych Kazań Sejmowych), Marcin Kromer (1512 – 1589; stworzył dzieła O pochodzeniu i dziejach Polaków oraz Polska, czyli o pochodzeniu ludności, urzędach i sprawach publicznych Królestwa Polskiego), Marcin Bielski (1495 – 1575; napisał Kronikę wszystkiego świata) , Wacław z Szamotuł (ok. 1524 – ok. 1560; kompozytor o europejskiej sławie), Jakub Wujek (1547 – 1597; autor przekładu Pisma Świętego), Józef Struś (1510 – 1568; profesor, medyk i nadworny lekarz Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, twórca pracy dotyczącej tętna ludzkiego) czy Mikołaj Gomółka (ok. 1535 – zmarły prawdopodobnie 1609; znany kompozytor; jego dziełem jest zbiór psalmów Melodie na Psałterz polski do tekstów Jana Kochanowskiego). Celem tego referatu nie było szczegółowe omówienie wszystkich istotnych artystów czy uczonych renesansu lecz przedstawienie znaczenia epoki odrodzenia dla kultury Rzeczypospolitej i poparcia go kilkoma wybranymi przykładami.