Na pytanie, po co został wprowadzony Traktat z Nicei, odpowiedź jest złożona.
Przede wszystkim znaczny problem stanowiły kwestie mechanizmu podejmowania decyzji w Radzie Unii Europejskiej. Inne kwestie to np ilość członków Komisji Europejskiej, liczba deputowanych do Parlamentu Europejskiego. Odrębną kwestię stanowiła procedura ściślejszej współpracy, pozwoliłaby ona na głębszą integrację. Jednak ten punkt jest podnoszony w zasadzie zawsze przy każdej okazji, gdy spotykają się przywódcy państw Unii. Traktat Nicejski wprowadza zmiany zarówno do Traktatu o utworzeniu Wspólnot Europejskich oraz Traktat o Unii Europejskiej (1992), w 2 i 3 filarze.
Niektórzy oczekiwali głębszej, rozległej reformy – zawiedli się, ponieważ od razu wyznaczono datę kolejnej konferencji, mającej na celu wprowadzanie dalszych zmian.
Traktat został podpisany 26 lutego 2001 roku. Proces ratyfikacji przez wszystkie państwa uległ wydłużeniu z powodu Irlandii, której ludność przy okazji pierwszego referendum odrzuciła wprowadzające przez Traktat zmiany. Zasadnicze kwestie weszły w życie w lutym 2003 roku.
Jeśli przyjrzeć się uważniej zmianom, które zaprowadzał Traktat z Nicei, na pierwszy plan wysuwają się zmiany instytucjonalne w I filarze Unii Europejskiej. Kluczowym zagadnieniem była zmiana mechanizmów podejmowania decyzji w głównej instytucji o kompetencjach prawodawczych- Radzie UE.
Dotychczas decyzje podejmowano jednomyślnie lub kwalifikowaną większością głosów w systemie głosów ważonych-każdy kraj ma odpowiednią liczbę głosów w zależności od potencjału ludnościowego. Jednak sprawy niewielkiej wagi głosowano zwykłą większością. Rokowania dotyczyły dwóch zasadniczych kwestii:
- selekcji dziedzin, w których decyzje będą zapadały większością kwalifikowaną,
- ilości głosów przypadających na państwo UE w przypadku głosownia większością kwalifikowaną w systemie głosów ważonych.
Dokonano zmian kwestii sposobu głosownia z jednomyślnego na większość kwalifikowaną. Zmiany dotyczyły podejmowania decyzji w zakresie prawa materialnego np. pomoc materialna dla kraju członkowskiego, które dotknęła klęska żywiołowa lub kryzys gospodarczy. Sprawy dotyczące np. wspólnej polityki wizowej, azylowej i imigracyjnej oraz w przedmiocie funduszy strukturalnych zastosowano kilkuletnie zasady „Vacatio Legis”.
W sprawach takich jak w polityce podatkowej lub socjalnej zachowano zasadę jednomyślności.
Zmiany zaszły w samej procedurze podejmowania decyzji w systemie głosów ważonych. Zgodnie z postanowieniami Protokołu o rozszerzeniu UE- załączonego do tekstu TN, od 1 stycznia 2005 obowiązywała odmienna liczba głosów, a tym samym zmienia to liczbę minimalnej liczby głosów niezbędnych do podjęcia decyzji.W przypadku, gdy autorem projektu prawnego będzie Komisja Europejska –niezbędne jest 170 głosów „za” (w tym 2/3 państw członkowskich). Przedstawiony może być wniosek o ustalenie głosowania podwójną większością.
Jeśli chodzi o rozdział głosów miedzy poszczególne kraje- to przedstawia się on następująco: Niemcy, Wielka Brytania Francja i Włochy –po 29 głosów. Polska i Hiszpania po 27 głosów. Tak więc dla Polski Traktat Nicejski jest bardzo korzystny, gdyż dysponując potencjałem ludnościowym w liczbie ok. 38 milionów, ma tylko 2 głosy mniej niż liczące 80 milionów ludzi Niemcy. Polska została, więc obdarzona dużym wachlarzem możliwości głosowania w Radzie UE.
Jeśli chodzi o zmiany dotykające Komisje Europejska, to przede wszystkim dotyczą one zakresu procedury powoływania komisji uprawnień przewodniczącego. Do wprowadzenia Traktatu Amsterdamskiego w 2004 r. przewodniczący KE sprawował głownie funkcje reprezentacyjne. Natomiast Traktat z Nicei wprowadzał bardziej sprecyzowane kompetencje:
- Przewodniczący decyduje o wewnętrznej organizacji Komisji.
- Zapewnia skuteczność i sprawność działania, na zasadzie kolektywnej odpowiedzialności.
- Decyduje o zakresie kompetencji poszczególnych komisarzy ma leżeć w gestii przewodniczącego.
Do momentu przyjęcia do Unii Europejskiej 27 państw, obowiązywać ma reguła 1 -państwo= 1 komisarz. Od momentu podjęcia pracy przez komisje składające się z 27 członków wejdą w życie przepisy o systemie rotacyjnym.
Zmiany, które dotyczyły Parlamentu Europejskiego, skupiły się na liczbie deputowanych do tej izby, która po rozszerzeniu miała się składać z 732 posłów. Planowano nowy podział mandatów –np. Polska miała 50 mandatów po wejściu do Unii Rumunii i Bułgarii, do 1 maja 2006 Polska miała do dyspozycji 54 miejsca. Zmiany w parlamencie były kosmetyczne, jeśli porównać je z innymi instytucjami.
Zmiany w zakresie struktury sądowej wspólnot dotyczyły Sądu I instancji I Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Powstał nowy organ doradczy- Komitet Ochrony Socjalnej- promujący współpracę między państwami w zakresie polityki socjalnej i społecznej.
W II i III filarze UE również nie obyło się bez zmian. Dotyczyły one usunięcia relacji miedzy UE a Unią Zachodnioeuropejską ( II filar) oraz powołanie jednostki ds. Europejskiej Współpracy Sądowej.(EUROJUST). Celem powołania tejże instytucji było zapobieganie zorganizowanej przestępczości oraz walka z terroryzmem.
W krótkim podsumowaniu należy dodać, iż Traktat Nicejski nie przyniósł rozwiązań we wszystkich palących kwestiach, przede wszystkim nie przeprowadzono gruntownej reformy wspólnotowych instytucji zmian w skomplikowanej strukturze UE. Miał on być kamieniem milowym w zmianach na szczeblu centralnym , nie spełnił on jednak tych oczekiwań.