1.Wstęp
Inkwizycja hiszpańska- instytucja niemal legendarna, która przez wieki wzbudziła, jak rzadko która, wiele polemik, sprzecznych opinii, zgromadziła bardzo wielu zwolenników, jak i mnogość zagorzałych krytyków. Dlaczego?- zapytajmy. Otóż, była ona bardzo ważnym składnikiem nowożytnego państwa hiszpańskiego. Prowadziła działalność, która doprowadziła do praktycznej monoreligijności Półwyspu Iberyjskiego. Z tego też powodu, naraziła się na szczególną krytykę zarówno części współczesnych ludzi, jak i dzisiejszych pokoleń. Powstała „czarna legenda Inkwizycji”- która mówi nam o instytucji masowo palącej niewinnie skazanych innowierców, fanatycznych mnichów tylko czekających na następną ofiarę, by ją tylko oskarżyć o jakieś przewinienie, czy też organu, który przyczynił się do cofnięcia się cywilizacyjnego Hiszpanii. Postaramy się więc przedstawić prawdziwy obraz Inkwizycji Hiszpańskiej- od jej powstania w wieku XV, aż do upadku w wieku XIX.
2.Początki Inkwizycji
Na początku, chciałbym zwrócić nieco uwagi na problemy wyznaniowe w Hiszpanii w czasach średniowiecza. Jak wiadomo, tereny te zamieszkiwali wyznawcy trzech wielkich religii monoteistycznych, a więc: chrześcijanie, żydzi i wyznawcy islamu. Sytuacja ta powodowała bardzo liczne konflikty. Stopniowo, wraz z postępami rekonkwisty (szczególnie po bitwie pod Las Navas de Tolosa w 1212, gdzie skruszono potęgę Almohadów), przewagę nad pozostałymi zaczęli obejmować katolicy (min. dotyczyło to prawodawstwa [określenie Żydów jako ‘relikty’ a muzułmanów jako „obrazę Boga]). Teoretycznie, wszystkie religie były równe, ale faktycznie- były ledwo tolerowane. Po wielkiej epidemii dżumy, oraz po wojnie domowej w Kastylii [Pedro Okrutny przeciw Henrykowi de Trastamara] sytuacja mniejszości zdecydowanie się pogorszyła. W 1391 r. doszło do wielkich rozruchów antyżydowskich [głównie z powodów gospodarczych- Żydzi mieli pieniądze- a wtedy nastąpiła susza i kryzys w gospodarce. Dlatego więc motłoch obrócił się przeciw nim], po których sporo Żydów wyemigrowało lub też przyjęło chrześcijaństwo (ci ostatni byli nazywani conversos). Z łatwością asymilowali się wśród ludności hiszpańskiej. Jednak po 1449 r (powstanie w Toledo) zadomowiła się świadomość, iż conversos są nadal skażeni judaizmem, i nie można im ufać. I wtedy pojawiły się głosy nawołujące do utworzenia Inkwizycji w Hiszpanii.
3.Powstanie Inkwizycji
13 XII 1474 królową Kastylii została Izabela (córka Jana II Kastylijskiego i Izabelli Avis); o władzę musiała stoczyć jednak walkę z Joanną, córką Henryka IV, a żoną Alfonsa V, króla Portugalii, która chciała objąć władzę po ojcu. Izabeli udało się jednak tę wojnę wygrać. W 1477 przybyła do Sewilli, gdzie spotkała się ze swoim mężem, Ferdynandem. To właśnie tam po raz pierwszy uznano za konieczne wprowadzenie urzędu Inkwizycji. Parze królewskiej udało się wystarać o bullę papieża Sykstusa IV, w której ten wyznaczył dwóch księży, którzy mieli działać jako inkwizytorzy w Sewilli. Prawo mianowania i odwoływania inkwizytorów otrzymała korona hiszpańska.
27 IX 1480 władcy- którym papież przyznał takie prawo- wyznaczyli na tereny archidiecezji sewilskiej i diecezji Kadyksu dwóch dominikanów: Juana de San Martin i Miguela de Murillo. Od tej daty przyjmuje się początek istnienia inkwizycji.
Początkowo, nie przewidywano szerszego działania tej instytucji- myślano przede wszystkim o tępieniu heretyków w Kastylii.
1 I 1481 Inkwizycja sewilska wystosowała list do szlachty aragońskiej, wzywając ją do współpracy. Siedzibą ich został zamek Triana, 11 II 1481 papież wyznaczył kolejnych 7 dominikanów, w tym słynnego później Tomasza Torquemadę. W całej Hiszpanii zaczęły powstawać kolejne trybunały; pierwszy z nich-w Kordobie w 1482. Latem 1483 wprowadzono Inkwizycję w Andaluzji i Nowej Kastylii, w 1485-w Toledo. Do 1492 r. cała Kastylia znalazła się w jej strukturach. Od razu zaczęto brać się do pracy: między 1481 a 1488 700 judaizantów oddano w ręce władz świeckich, 5000 pojednało się z kościołem, a 6 II 1481 r. w Sewilli odbyło się pierwsze auto-da-fe, czyli publiczna procesja pokutna heretyków. Spalono wtedy sześć osób. Odmienna sytuacja była w Aragonii- tam już wcześniej funkcjonowała inkwizycja podległa papieżowi (od XIII wieku); Ferdynand podjął próbę jej podporządkowania, lecz opór był dość silny. Jednak pod wpływem dyplomacji, papież Sykstus IV 17 X 1483r. mianował Tomasza Torquemadę generalnym inkwizytorem Aragonii, Katalonii i Walencji (zmarł w 1498 roku; po nim zwierzchnikiem Inkwizycji został Diego de Deza, od 1505 również arcybiskup Sewilli ). W 1484 zwołał on juntę do Tarazony, gdzie oznajmił o powołaniu inkwizytorów w Aragonii. Zaczął on kruszyć opór niechętnych mu miast, w których często zjednaczali się przeciw jemu conversos i starzy chrześcijanie. Przykładem było miasteczko Teruel, gdzie nie wpuszczono inkwizytora Juana de Solivery. Jedną z ostatnich prób oporu wobec króla i generalnego inkwizytora było zamordowanie Piotra de Epilii w Saragossie, co ostatecznie skompromitowało conversos zarówno w Saragossie, jak i całej HiHiHiszpaHiszpanii. W II 1486 papież pozbawił stanowisk wszystkich dotychczasowych inkwizytorów. Torquemada zamianował więc inkwizytorem w Katalonii Alonsa de Espinę; ten jednak wkroczył dopiero w VI 1487 do Barcelony. Dodajmy, iż większość wyroków wydanych wtedy była zaoczna, ponieważ wszyscy przeciwnicy inkwizycji królewskiej uciekli z kraju. Dało to królowi możliwość obsadzenia trybunałów swoimi ludźmi, co niewątpliwie wzmocniło władzę królewską i unifikację obydwu królestw.
Wypada w tym miejscu zapytać, jak wyglądała działalność inkwizycji w tym jej pionierskim okresie.
A więc, inkwizytorzy nie byli (jak powszechnie uważano wcześniej-i co do dzisiaj pokutuje wśród laików) ciemnymi, sadystycznymi fanatykami; raczej byli oni bezosobowymi biurokratami; wielu spośród nich było dominikaninami, wykształconymi na uniwersytetach prawnikami. W sumie, urząd ten był jakoby połączeniem konfesjonału i sądu, zresztą taki był najważniejszy jej cel: pojednanie i skrucha heretyka. Co dotyczy podręczników, to korzystano z dwóch: Podręcznika inkwizytora pióra dominikanina Bernarda Gui (XIII w.), oraz Directorium Inquisitorum Nicolasa Eymericha (XIV w. ); ten ostatni pozostawał podstawowym podręcznikiem Inkwizycji Hiszpańskiej aż do XVIIw.
Proces przed Inkwizycją
Skoro jesteśmy przy sprawach poniekąd biurokratycznych, powiemy teraz, jak przebiegał proces przed trybunałem. Sama procedura niewiele różniła się od praktyki stosowanej przez lata przez inkwizycję papieską.
A więc, gdy trybunał zaczynał interesować się daną sprawą, to pierwszą czynnością było ogłoszenie tzw. czasu łaski (Tempus gratiae)- ludność w ciągu 30 czy 40 dni miała wyznać wszystkie swoje grzechy. Przy tym chodziło jeszcze o donos na innych (sąsiadów, rodzinę etc.), ponieważ zakładano istnienie siatki heretyckiej. Później, gdy inkwizytorzy zaczęli na stałe rezydować przy trybunałach, to zastąpiła ją proklamacja wiary (odczytywana corocznie).Po jej ogłoszeniu, następowały zeznania, często bardzo obfite. Bywało, że sam podejrzany oddawał się w ręce Inkwizycji. Jeżeli tak się nie stało, to podejrzanego aresztował woźny trybunału na żądanie prokuratora trybunału; należy podkreślić, iż pociągało za sobą konfiskatę majątku, przechodzącego na rzecz instytucji sądzącej.
Podejrzanego osadzano następnie w areszcie; jednak Inkwizycja Hiszpańska w całym okresie swojego istnienia odczuwała brak pomieszczeń dla tego celu. Wykorzystywano do tego celu budynki samych trybunałów. Warunki tam były dosyć dobre- tajne więzienia Inkwizycji uważano za lepsze, niż więzienia państwowe. Dlatego też więźniowie pospolici czasem wygłaszali heretyckie poglądy ( jak to zrobił pewien zakonnik w Valladolid w 1629 roku), by zostać przeniesionymi do więzień Trybunału. Pierwsze więzienia sensu stricto zaczęto budować dopiero od poł XVI w. (Toledo 1560).
Ważnym był fakt, iż oskarżony zawsze musiał dokonać pełnej spowiedzi, i wyznać inkwizytorowi wszystkie swoje grzechy (zatajenie ich było bardzo ciężkim przewinieniem, i rzutowało zarówno na proces, jak i na życie wieczne!).
Przesłuchania były tajnie, i prowadzono je w miejscu osadzenia nieszczęśnika. Nawet pisarz musiał złożyć specjalną przysięgę zachowania tajemnicy procesu. W składzie trybunału był oczywiście prokurator, którego zadaniem było znalezienie świadków oskarżenia, i postawić zarzuty. W niektórych rejonach Hiszpanii w skład trybunału wchodził także tłumacz, ponieważ wielu obywateli hiszpańskich nie używało tego języka na co dzień ( chodzi tu o Morysków czy Katalończyków).Stwarzało to duże pole do manipulacji, zwłaszcza, iż podstawą oskarżenia nie był tekst oryginalny, tylko tłumaczenie na hiszpański. Należy zaznaczyć, iż nie następowała nigdy konfrontacja oskarżonego ze świadkiem. Ważną innowacją było przyznanie obrońcy z urzędu, który zapoznawał się z dokumentacją procesu swojego klienta. Jednak, możliwości skutecznej obrony były bardzo małe, z powodu tego, iż adwokaci nie chcieli narażać swojej kariery dla obrony osoby oskarżonej przez bardzo wpływową instytucję, oraz z powodu tego, iż z protokołów przekazywanych obrońcy wyłączono wszystkie informacje o świadkach, miejscach i datach, stąd musiano bronić się- de facto- w ciemno. Co więcej, Inkwizycja miała przykry zwyczaj dołączania nowych świadków w czasie sprawy, i wysuwanie nowych oskarżeń, choć teoretycznie, było to zabronione.
Po zeznaniach obydwu stron, inkwizytorzy ustalali werdykt, przekazując go do tzw. Calificadores, czyli asesorów. Ci znów, ustalali właściwy wyrok, po czym więzień odbywał publiczną pokutę (auto da fe).
Auto da Fe
Wokół tej części procesu inkwizycyjnego narosło wiele legend, wg których był on „surowym i brutalnym ceremoniałem publicznego upokorzenia i kary”. Dla cudzoziemców odwiedzających Hiszpanię było symbolem nieprzepartego strachu i horroru. Ze swej strony uważam, iż była to nieprawda- auto da Fe było -tylko i wyłącznie- ciężką, publiczną pokutą za popełnione grzechy, które zostały udowodnione w czasie procesu.
Jak ono wyglądało? Otóż- z reguły, była to procesja, która zaczynała się w budynku trybunału, i przechodziła na główny plac miasta. Winni ubrani byli w białe, długie szaty, boso i ze świecami w dłoniach. Co ważne, mieli całkowicie odkryte twarze, w związku z czym można było rozpoznać, kto idzie. Głowa była przybrana niby mitrą, a później odziewano ich również w żółte szaty (sambenito), na których były wizerunki udowodnionego przestępstwa (np.: heretycy-recedywiści mieli narysowane płomienie).
Na głównym placu miasta przeznaczonych na spalenie heretyków oddawano władzom świeckim. Inkwizytor występował z mową o łaskę dla nieszczęśnika, ale to była tylko rytualna formuła. A ci , którzy pojednali się z Kościołem, otrzymywali kary. I w tym momencie kończyło się auto da Fe (wbrew powszechnemu przekonaniu o paleniu ludzi na głównych placach miasta w obecności pary królewskiej). Po jego zakończeniu skazany, który nie wyraził skruchy mógł powędrować na stos, gdzie się palił, jeśli był zatwardziały. Jeśli wyraził skruchę, to przed spaleniem duszono go. Samo spalanie dokonywane było poza granicami miasta, przy obecności kata, do którego należał ten obowiązek. Prochy rozrzucano na polu lub też zsypywano do rzeki. Wtedy też heretyk przestawał istnieć dla współczesnych. Należy zaznaczyć, iż dla tłumu obserwującego uroczystość była to dość ciekawa „rozrywka”.
4.Inkwizycja a Żydzi
Nie ulega wątpliwości, że głównymi przeciwnikami Inkwizycji w pierwszym okresie jej istnienia byli Żydzi. Dzielili się oni na dwie grupy: Żydów zwykłych, wyznających judaizm, oraz conversos, którzy przeszli na chrześcijaństwo. Bardzo trudno oszacować ich liczbę; przyjmuje się, iż razem z muzułmanami stanowili oni 5% społeczeństwa Hiszpanii, to jest ok. 1OO OOO osób.
Inkwizycja zaczęła ich prześladować zaraz po rozpoczęciu przez siebie działalności. Na przykład, ponad 90% spraw rozpatrywanych w latach 1483 a 1530 w trybunale w Walencji dotyczyło właśnie tych „nowych chrześcijan”. Podobnie wyglądała sytuacja w innych częściach państwa.
Inkwizytorzy mieli stały punkt widzenia na religię żydowską- uważali ją za martwą, inspirowaną przez Szatana. Oskarżenia przeciw Żydom tyczyły się przede wszystkim czynów, które mogły być zapowiedzią dokonania ‘’herezji’’, tak jak np. zmiana obrusu w piątek mogła oznaczać przygotowania do świętowania szabasu. Wyjątkami były oskarżenia formowane z zastosowaniem zagadnień teologicznych; wynikało to z nie do końca sprecyzowanego systemu wierzeń conversos- nie byli oni w 100% chrześcijanami, ale też- Żydami.
Skazani za „judaizowanie” dzielili się na trzy kategorie:
-
skazani na podstawie zeznań krewnych (wtedy oskarżenie mogło być prawdziwe, lecz zdaje się, iż chodziło o spory natury prywatnej);
-
skazani zaocznie (automatycznie przypisywano im winy, oraz konfiskowano majątek);
-
skazani na podstawie donosów sąsiadów (często oskarżonych o jakieś drobne sprawy, które stały się od 10 do nawet 50 lat wcześniej- Sancho de Ciudad, znany mieszkaniec miasta Ciudad Real został oskarżony o judaizowanie przed 10, 20 a nawet 30 laty przed wytoczeniem procesu).
Do roku 1492 Półwysep Iberyjski stał w ogniu wojny o zjednoczenie tego obszaru w jedno państwo, i wyparcie ostatnich przyczółków muzułmańskich z Europy. Wtedy też, przerzucono koszta prowadzenia tej wojny na ludność niechrześcijańską. Na razie muzułmanów pozostawiono w spokoju, natomiast Żydzi znaleźli się od razu na liście ofiar, jak już wcześniej wspominałem. Ważnym przypadkiem była sprawa z roku 1490, tzw. „sprawa Świętego Dziecięcia z La Guardia”. W tej sprawie Żydzi zostali oskarżeni o porwanie i ukrzyżowanie małego chłopca na pośmiewisko Męki Chrystusowej, kradzież hostii, kradzież serca, które użyto później w żydowskiej ofierze krwi. Trybunał z Avila wprowadził tą sprawą nowy casus: po raz pierwszy pozwano Żydów jako oskarżonych, oraz złamał wiele procedur ustalonych przez Torqemadę (zastosowano tortury, by wymusić przyznanie się do winy). Uznano, iż są winni ponieść śmierć ; calificadores zatwierdzili wyrok, i 16 listopada 1491 spalono grupę Żydów podczas auto-da-fe. Była to sprawa, która walnie przyczyniła się do wygnania Żydów z Hiszpanii.
Już wcześniej były podejmowane działania, w skutek których wypędzano Żydów z pewnych terytoriów, jednak- chodziło o zabezpieczenie terenów przyfrontowych.
Edykt ostatecznie został ogłoszony 31 III 1492; wydano go w dwóch wersjach: dla Kastylii oraz dla Aragonii. Nakazywał on opuszczenie terytorium obydwu państw tym, którzy nie chcieli przyjąć chrześcijaństwa, pozostawiając dobra nieruchome oraz złoto, srebro i konie. Emigrowali oni do Portugalii, Nawarry, Afryki Północnej oraz do Imperium Osmańskiego (tam powstała diaspora Żydów Sefardyjskich). Lecz wkrótce potem wielu Żydów powróciło do Hiszpanii jako „przechrzty”; król gwarantował im powrót do swojego majątku i nietykalność przez inkwizycję. Tym niemniej ,nie było to przestrzegane przez tą ostatnią, i zaczęli oni prześladować powracających.
5.Inkwizycja a muzułmanie
Ostatni bastion islamu- Granada- został zdobyty przez wojska chrześcijańskie 2 I 1492. Koniec istnienia państwa muzułmańskiego oznaczał ,iż wyznawcy islamu stali się mniejszością w państwie hiszpańskim. Warunki kapitulacji były łagodne-zachowanie zwyczajów, prawa i religii, własnych urzędników. Wielu wyjechało jednak do Afryki Północnej. Na pierwszego biskupa Grenady powołano Hernanda de Talaverę- spowiednika królowej Izabelli. Duchowny
ten, jak też i jego następcy, wychodzili z założenia, iż nie należy nawracać wyznawców islamu siłą, lecz raczej własnym przykładem. Używano języka arabskiego podczas nabożeństw. Aż do lat 60-tych XVI wieku teren byłego Emiratu Granady był wyłączony z jurysdykcji Inkwizycji. Jednak, na innych terenach, umowy te były systematycznie łamane, i muzułmanie (oraz konwertyci- moryskowie) byli prześladowani przez trybunały. Szczególnie po powstaniu 1521-1523 (tzw. hermandad), sytuacja muzułmanów na terenie dawnego królestwa Walencji zdecydowanie się pogorszyła. W listopadzie 1525 roku Karol V ogłosił, iż wszyscy muzułmanie królestwa Walencji mają przyjąć chrześcijaństwo do końca roku, albo opuścić kraj. Jednak, po przekazaniu 40000 dukatów, korona zabroniła Inkwizycji podejmować działania przeciw moryskom do roku 1576. Po tym okresie (a był to czas licznych buntów morysków) osłabły wszelakie próby nawracania, a nasiliły się represje Inkwizycji. Od końca lat 70-tych XVI wieku stanowili oni większość prześladowanych przez trybunały w Aragonii i Walencji. Ostateczne wygnanie zostało zarządzone 4 IV 1609 roku. Trwało ono aż do roku 1614. Ogółem wygnano ok. 300 000 morysków (a cała populacja liczyła ok. 320 000 osób!). Skutki tego były bardzo poważne- głownie gospodarcze. Dotknęło to również Inkwizycję- w 1611 trybunały walencki i saragoski traciły 7500 dukatów rocznie, które wpływały z czynszów wnoszonych przez morysków.
6.Inkwizycja a inne „herezje”
Oczywiście, Inkwizycja hiszpańska działała także przeciw innym „herezjom”, a więc:
a)wyznaniom reformowanym (w Hiszpanii mamy bardzo mało śladów działalności stowarzyszeń aktywnie komunikujących się z zagranicznymi środowiskami reformowanymi; Hiszpanie mieli ponadto trudności w sklasyfikowaniu ich .Ponadto, sami mieszkańcy półwyspu nie byli zainteresowani poglądami głoszonymi przez Lutra czy Kalwina- Kościół hiszpański został gruntownie zreformowany przez kardynała Jimeneza już pod koniec XV wieku. Do 1558 roku przed trybunały inkwizycyjne trafiło tylko około 50 spraw o rzekomy luteranizm);
b) illuminaci- byli to chrześcijanie, którzy uprawiali mistyczne formy modlitwy. Kładli duży nacisk na modlitwę indywidualną. Inkwizycję bardzo niepokoił ten ruch.
c)od poł. XVI wieku Inkwizycja ścigała głównie Cyganów, czarownice, judaizantów, kryptomuzułmanów, bigamistów, homoseksualistów, księży molestujących penitentów płci obojga, cudzołożnice. W XVII wieku większe znaczenie nabrała kampania przeciwko ludowym przesądom (czarom).
7.Inkwizycja poza Półwyspem Pirenejskim
W XVI-XVII wieku istniały również trybunały w krajach, które wchodziły w skład Korony Hiszpańskiej, a nie leżały na Płw. Pirenejskim.
1)MAJORKA:
Na Majorce trybunał inkwizycyjny utworzono w 1488 roku. Inkwizytorami byli tu Pedro Perez de Manebrega i Sancho Marin. W ciągu trzech następnych lat osądzili kilka tyś. osób., ponieważ dużą część populacji wyspy stanowili conversos. W 1518 wybuchło tu powstanie przeciw instytucji pod przewodnictwem biskupa Elny, co doprowadziło do czasowego wygnania inkwizytorów.
1)NAWARRA:
Teren ten włączono do Kastylii w 1512, i a rok później tworzono Inkwizycję na tym terenie. Siedzibą jej było miasto Tudela. Prześladowała głównie zbiegłych z Kastylii conversos,a organizacyjnie podlegała Inkwizycji aragońskiej.
2)PORTUGALIA I GOA
W 1532 roku portugalski król Jan III także postanowił wprowadzić w swoim kraju inkwizycję. Jej ostrze skierowane było głównie przeciw Żydom, którzy zaczęli się tutaj osiedlać po
wygnaniu ich z Hiszpanii w 1492 roku. Wprowadzenie instytucji opóźniło się lekko, ale już w 1540 roku przeprowadzono pierwsze auto-da-fe. 16 VII 1547 papież wydał bullę określającą strukturę Inkwizycji portugalskiej. Między 1547, a 1580 rokiem przeprowadzono 34 auto-da-fe. Po włączeniu do Hiszpanii, przejęto również miejscową inkwizycję W 1586 roku inkwizytorem generalnym został mianowany kardynał Albert, wicekról Portugalii. Powołanie trybunałów spowodowało, że Portugalczycy uciekali przed własną inkwizycją do Hiszpanii, co oczywiście nie było bez wpływu na bliźniaczą instytucję Królestwa Hiszpanii ( wykryto nowe zagrożenie). Miała także swój trybunał w Goa, utworzony w 1560 roku.
Ogólną liczbę ofiar można oszacować na ok. 1,5 tyś. Zwierzchnictwo hiszpańskie nad Portugalią (a tym samym i nad inkwizycją portugalską) zakończyło się w 1640 roku, gdy wybuchło powstanie antyhiszpańskie, i w konsekwencji Portugalczycy odłączyli się od imperium Habsburgów.
3)SYCYLIA I SARDYNIA
Istniała tu oczywiście inkwizycja (utworzona w 1500,ale faktycznie działająca dopiero od 1511 roku), podporządkowana Hiszpanii, która prześladowała głównie Żydów. Tutaj też ogłoszono w 1492 roku dekret o wydaleniu Żydów, który spotkał się z oporem ludności, rozumiejącej to jako narzucanie rozwiązań, zagrażających tradycyjnym instytucjom, zwyczajom i przywilejom krajowym. Tutaj, od II poł. XVI wieku, interesowano się również wszystkimi podejrzanymi o popieranie protestantyzmu, i inne przestępstwa sumienia.
4)AMERYKA
Inkwizycja amerykańska utworzona została w 1522 roku. Jej zadaniem było zwalczanie Żydów ukrywających się w Ameryce, oraz-początkowo- Indian. Jednak ci ostatni zostali w 1571 dekretem Filipa II przekazani jurysdykcji diecezjalnej.
5)NIDERLANDY
Nigdy tam formalnie nie zaistniała- działała tam tylko inkwizycja biskupia. Ale obawa jej wprowadzenia była „iskrą na proch”, która spowodowała powstanie antyhiszpańskie.
8.Konsolidacja wewnętrzna i kryzys
Inkwizycja, mimo, iż początkowo wzbudzała strach i przerażenie, powoli zamieniała się w ociężałą maszynę biurokratyczną, a poszczególne trybunały miały zmniejszany zakres swobód- co raz bardziej podporządkowane we wszystkich czynnościach Supremie (Centralna Rada Najwyższa Inkwizycji).
Należy w tym miejscu dodać, iż Inkwizycja przez cały czas swojego działania stosowała tortury. Było ich kilka rodzajów:
1)tortura bloku [garucha] (lina przeciągnięta przez zawieszony u sufitu wielokrążek. Więźnia
z zamontowanymi ciężarkami podciągano powoli do góry, a później gwałtownie spuszczano na dół). W efekcie czego, ręce i nogi były mocno naciągnięte, a być może nawet wyłamywane;
2)toca- więźnia przywiązywano do ramy, otwierano przemocą usta i wpychano do gardła tocę, czyli gałgan przewodzący wodę nalewaną z dzbana;
3)potro- przywiązanemu więźniowi na przemian zaciskano i luzowano więzy. Więzień podczas tej tortury był nagi, także nie miał żadnej ochrony przed wrzynającymi się aż do mięsa sznurami. Była to najpopularniejsza tortura XVI wieku.
Istniała wreszcie instytucja familiares, czyli świeckich pomocników Inkwizycji. Mieli oni być „uszami i oczami” Inkwizycji. Bycie familiarem dawało prestiż i przywileje. Wielu spośród nich miało przodków Żydów lub muzułmanów, lub też byli podejrzani, i służba ta miała ich „oczyścić” oraz dowieść integracji z resztą społeczeństwa.
W XVII wieku państwo hiszpańskie zostało dotknięte głębokim kryzysem, z którego nie udało mu się już wyjść. W żadnym wypadku, nie jest to skutkiem wygnania Żydów z Hiszpanii. Datą graniczną jest rok 1640- powstanie w Portugalii, które oznacza kres mocarstwowości Hiszpanii. Minister Olivares próbował przeprowadzać reformy, jednak nie udało mu się to
Równocześnie, i Inkwizycja również popadła w głęboki kryzys.
9. Upadek Inkwizycji
Gdy w Hiszpanii na tronie zasiedli Burbonowie- Filip V i Karol III, dla Inkwizycji zaczął się niepomyślny czas. Mimo, iż pozwolono jej działać po staremu, to jednak starali się podporządkować ją sobie- jako zwolennicy absolutyzmu. Obserwujemy jednak , iż tylko niewielki procent spraw dotyczył heretyków- ok. 80% procesów dotyczyło praktyk magicznych i dewiacji seksualnych. W związku z tym, cała ta instytucja zdawała się być przeżytkiem dawnych wieków. Także wrogi stosunek do Oświecenia spowodował utratę
sympatii resztek jej zwolenników. Ostatnie auto-da-fe odbyło się w 1781 roku ,a spalona została Maria de los Dolores Lopez, utrzymująca, że kontaktuje się z Matką Bożą. Trybunały działały aż do końca XVIII wieku. Praktycznym kresem ich działalności było rozporządzenie z 1799 roku ,gdy król Karol nakazał wyprzedaż nieruchomości należących do różnych instytucji kościelnych, ponieważ trwała wojna z Francją. W czasie okupacji francuskiej, 4 XII 1808 r. władze okupacyjne zlikwidowały Święte Oficjum; ważną także jest data 22 II 1813, gdy Kortezy w Kordobie uchwaliły ostateczną likwidację Inkwizycji. Jednak, wobec chaosu panującego w państwie, zarządzenie to nie zostało wykonane. Król Ferdynand VII 21 VII 1814 przywrócił powrotem trybunał, ale nie miało to już większego znaczenia. 9 III 1820 król został zmuszony do ponownej likwidacji Inkwizycji przez opozycję. Ostatni wyrok śmierci wykonano 26 VII 1826 na Cayetanie Ripolli, który wyznawał deizm, i nie nawrócił się. Ostateczny kres Inkwizycji Hiszpańskiej przyniosła decyzja regentki, królowej Marii Krystyny z dnia 15 VII 1834 roku.
10.Wnioski
Inkwizycja Hiszpańska była bez wątpienia bardzo ważnym składnikiem państwa hiszpańskiego w XV-XIX wieku. Wpłynęła ona bardzo potężnie na kształtowanie się historii wewnętrznej tego państwa. W tym miejscu należy więc odpowiedzieć sobie na postawione we wstępie pytania: czy ma rację „czarna legenda Inkwizycji” czy raczej jej prawdziwy obraz wyglądał inaczej. Otóż, „czarna legenda” to typowa propaganda wymyślona przez wrogów Inkwizycji i państwa hiszpańskiego. Instytucja ta nie miała na celu masowego palenia heretyków, lecz ich nawrócenie, co w zdecydowanej większości się stało. Wyroków śmierci było naprawdę niewiele. Więzienia były lepsze niż w znacznej części cywilizowanych krajów, a tortury stosowano mało wymyślne, i tylko do zmuszenia do przyznania się- nie jako konieczność zadania bólu, jak wszędzie indziej. Co do cofnięcia się Hiszpanii w rozwoju- wbrew temu, co się pisze, nie spowodowała tego inkwizycja zniszczeniem lub wygnaniem Żydów (których było niewielu) i muzułmanów (chociaż skutki natychmiastowe były dość poważne), lecz przyczyny były bardziej złożone, i niezależne od Oficjum. Jednak, należy stwierdzić, iż przez monoreligijność półwyspu wzrosły nastroje ksenofobiczne, co wpłynęło negatywnie na rozwój gospodarczy Hiszpanii. Dopiero w w II poł XVII, a zwłaszcza w XVIII wieku instytucja ta stała się bardzo anachroniczna, i zbędna. Najważniejszą jednak zasługą jej było wzmocnienie integracji wewnętrznej nowo powstałego Królestwa Hiszpanii. Tak więc- takie były losy Inkwizycji na przestrzeni dziejów.
