O ile relacje polsko – niemieckie na przestrzeni wieków układały się rozmaicie – od jawnej wrogości, przez chłodną neutralność po sojusze i polityczną życzliwość, to jednak wiek XX należy do tych epok, w których relacje pomiędzy tymi dwoma krajami zostały zdominowane przez otwartą wrogość i wojny. Tym bardziej więc czytelnik uzna za ciekawą jedną z nowszych publikacji Wydawnictwa Literackiego, autorstwa znanego polityka Władysława Bartoszewskiego. Opis doświadczeń osobistych Autora staje się tu cennym studium nad relacjami pomiędzy Polakami i Niemcami od czasów II wojny światowej po dziś dzień.
Na kartach Wspomnień przewijają się różnego rodzaju refleksje – z jednej strony czytamy o bezpośrednich przeżyciach Autora – tych z czasów wojny i okupacji, spisane z perspektywy Untermenschen, z perspektywy młodego człowieka, który staje się ofiarą historii, zabawką w rękach totalitaryzmów. Im bardziej jednak Autor z pozycji zwykłego uczestnika dziejów staje się tym, który historię kreuje, tym bardziej jego spostrzeżenia ujawniają charakter polityczny i tendencyjny. Czytelnikowi może się jednak wydawać, że Autor – młodzieniec, walczący w Państwie Podziemnym z nazistowskim okupantem, ze swoimi trafnymi uwagami o ironii losu czy też o osaczeniu i winie Niemców zaraz po wojnie jest diametralnie innym człowiekiem niż ten, który z pozycji byłego ministra spraw zagranicznych wychwala obecny rząd i obecną politykę. Władysław Bartoszewski z początków książki skłania do myślenia, poszerza horyzonty, pokazuje czytelnikowi złożoność sytuacji Niemiec po II wojnie światowej. Jedna prosta uwaga o tym, że zaraz po utworzeniu NRD, w języku propagandy socjalistycznej przestaje się mówić o „zbrodniach niemieckich” a zaczyna się mówić o „zbrodniach hitlerowskich”, ukazuje nam całą perfidię sowieckiej polityki. Dla komunistów dobry Niemiec mógł istnieć dopiero wtedy jak stawał się komunistą! Gdy Władysław Bartoszewski staje w głównym nurcie zdarzeń, obraca się w towarzystwie opozycjonistów z KOR, czy też czołowych polityków niemieckich staje się jednak innym człowiekiem. Wpływ Bartoszewskiego na to jak postrzegali nas Niemcy staje się dużo większy, także realny wpływ Autora na wydarzenia rozgrywające się pomiędzy dwoma narodami staje się znaczniejszy. Bartoszewski z lat 60-tych czy późniejszych jako świadek wydarzeń staje się dużo atrakcyjniejszym źródłem historycznym, dużo bardziej przenikliwym i widzącym więcej. Przytaczane nieraz wydarzenia czy anegdoty, często nieznane polskiemu czytelnikowi obrazują niuanse niemieckiej polityki – jak na przykład incydent z przemówieniem przewodniczącego Bundestagu z 10 XI 1988 Philippa Jenningera, który samą tylko intonacją sprawił wrażenie jakby cytaty z Himmlera były jego osobistymi opiniami. Spowodowało to jego dymisję, choć z drugiej strony Autor nie przedstawia nam na ile był to pretekst, a na ile prawdziwy powód rezygnacji z dalszej kariery politycznej.
Kiedy czytamy o działalności Władysława Bartoszewskiego w czasach III RP to widzimy wyraźnie wspomnienia nie zwykłego świadka historii, ale polityka – zaangażowanego w partyjne i frakcyjne spory. Znany z sympatii do Platformy Obywatelskiej Władysław Bartoszewski krytykuje nawet pewne aspekty uroczystości poświęconych 60 rocznicy Powstania Warszawskiego. Skupiając się na drobiazgach zdaje się Autorowi umknąć, że właściwie było to pierwsze w Polsce wydarzenie na tak wielką skalę poświęcone Powstaniu Warszawskiemu. Z lektury można wywnioskować, że domniemana swarliwość ówczesnego prezydenta stolicy co do kolejności wystąpień na uroczystościach przesłoniła dla Autora całość tak ważnych wydarzeń.
Z niniejszej lektury możemy także dowiedzieć się nieco więcej o retoryce dobrze w Polsce znanej Eriki Steinbach, do której Autor ma raczej chłodny stosunek. Postrzegana przez Władysława Bartoszewskiego jako radykalny przedstawiciel niemieckiej polityki, zdaje się jednak być pewnym zagrożeniem w przypadku, gdyby Polacy mieli lekceważyć tak daleko posunięte opinie jakie wygłasza Steinbach. Kwestia wypędzonych znajduje swoje miejsce w książce i zdaje się sygnalizować nam ten problem jako istotny w relacjach polsko – niemieckich.
Byłoby uchybieniem nie wspomnieć o ważnym dodatku do książki. Oprócz wspomnień Autora i wywiadu z Nim, całe sto stron zajmuje specjalne opracowanie współczesnej historii Niemiec w formie zbioru przejrzystych haseł opracowanych przez politologa Rafała Rogulskiego i historyka Jana Rydla. Ten dodatek w formie syntetycznej historii Niemiec w II poł. XX wieku zdecydowanie podnosi rangę książki – pozwala rzucić chłodne spojrzenie na realia niemieckiej polityki.
Oprócz tego na końcu książki znajdujemy obszerny (także ponad sto stron) aneks z ważniejszymi przemówieniami czy dokumentami związanymi z relacjami polsko – niemieckimi.
Rozmiar wpływów Autora na relacje polsko – niemieckie trudno oszacować na podstawie jego własnych wspomnień. Tutaj pojawia się odwieczny problem opisywania własnych zasług – trzeba nie lada dystansu wobec samego siebie, by nie przecenić własnych osiągnięć, ani by ich nie umniejszyć. Na ile się to Autorowi udało musi ocenić już sam czytelnik...
Władysław Bartoszewski, O Niemcach i Polakach. Wspomnienia. Prognozy. Nadzieje. Kraków 2010