Podporządkowywanie ZSRR państw Europy Środkowo-Wschodniej
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (dalej – ZSRR) zakończył II wojnę światową jako jedno z państw zwycięskiej koalicji. Granica wpływów ZSRR została ustalona na konferencjach Wielkiej Trójki w Jałcie i Poczdamie (1945r.). Niemal na każdym terenie, do którego dotarła Armia Czerwona, zostały zainicjowane przemiany komunistyczne, gdyż wraz z radzieckim wojskiem na tych terenach instalowane były ośrodki władzy podległe Moskwie. Przemiany przeprowadzano poprzez tzw. taktykę salami – polegała ona, jak mówił węgierski komunista Matyas Rakosi, na powolnym eliminowaniu wrogów ustroju socjalistycznego - „plasterek po plasterku”. Prowadziło to wielokrotnie do mordowania przeciwników politycznych (np. śmierć Jana Masaryka w Czechosłowacji). Komuniści nie wahali się przed niczym, by przejąć całkowitą władzę. Fałszowanie referendów i wyborów było częstym posunięciem, gdyż z powodów uzurpacji władzy i prowadzonego terroru nie mieli oni wystarczającego poparcia wśród społeczeństwa. Zapowiadali reformę rolną, kolektywizację ziem czy nacjonalizację przemysłu na wzór radziecki. Gospodarka centralnie planowana podporządkowywała cały sektor przemysłowy państwu. Ogłaszano 3 i 5 letnie plany rozwoju gospodarczego, rzadko będące realnym sukcesem. Ugruntowanie przejętej przez komunistów władzy dawała konstytucja, wzorowana na radzieckiej (w przypadku konstytucji PRL poprawki nanosił osobiście Józef Stalin). Nadawała ona państwu status tzw. państwa demokracji ludowej. Wojsko radzieckie stacjonujące na terenie państw bloku wschodniego de facto stało na straży niezmienności ustroju i podporządkowania danego państwa ZSRR.
Przykładem na podporządkowanie się państw bloku wschodniego woli Stalina był stosunek do powstałego 14 maja 1948 r. państwa żydowskiego. Do momentu reorientacji Izraela i dryfowania w stronę prozachodnią, państwo to było wspierane przez ZSRR i państwa socjalistyczne, by następnie zostać uznane za wrogie. Stalin dokonał wymiany kadry we Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) (WKP(b)), usuwając działaczy żydowskiego pochodzenia. Wymiany ogarnęły także państwa bloku wschodniego (Węgry, Albania, Czechosłowacja czy Polska). Dokonywano pokazowych procesów działaczy partii, ponieważ wg Stalina „przebiegły wróg potrafił się dostać nawet na najwyższe szczeble władzy”. Na fali antysyjonizmu i antysemityzmu zostali zgładzeni m.in. czołowi działacze komunistyczni w Czechosłowacji (Rudolf Slansky) i na Węgrzech (Laszlo Rajek). Ideologia Andrieja Żdanowa, opierająca się na kulcie Stalina, gloryfikacji narodu radzieckiego oraz niechęci do innych krajów słowiańskich zbiegła się z powstaniem Izraela, co dodatkowo nasiliło nagonkę przeciwko „kosmopolitom” żydowskim. Żdanowszczyzna ogarnęła wszystkie kraje bloku, jednak w głównej mierze wymierzone były w narody wchodzące w skład państwa radzieckiego.
Powstanie Kominformu oraz Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG).
Podporządkowanie się państw bloku wschodniego woli ZSRR było widoczne w każdej dziedzinie życia, od spraw ideologicznych, gospodarczych, wojskowych na politycznych skończywszy. W 1947 r., w Szklarskiej Porębie powstało Centralne Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych (Kominform) z siedzibą w Belgradzie (od 1948 r. w Bukareszcie). Celem organizacji było zinstytucjonalizowanie kontroli nad europejskim komunizmem i łatwiejsze przekazywanie wytycznych z Moskwy do partii państw bloku wschodniego. Konflikt radziecko-jugosławiański doprowadził do usunięcia z Kominformu Komunistycznej Partii Jugosławii i zwalczania titoizmu (jugosłowiańskiego narodowego komunizmu) przez państwa podporządkowane ZSRR. W polityce zagranicznej państwa na wschód od „Szczecina nad Odrą, po Triest nad Adriatykiem” zostały ubezwłasnowolnione. Polska i Czechosłowacja pod presją Moskwy odrzuciły plan Marshalla, mimo że wcześniej go zaakceptowały. W styczniu 1949 r. w Moskwie powołano Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) której zadaniem wedle aktu założycielskiego „będzie wymiana doświadczeń gospodarczych, udzielanie wzajemnej pomocy technicznej, udzielanie wzajemnej pomocy w surowcach, żywności, maszynach, urządzeniach przemysłowych itp”. ZSRR za pomocą Rady zacieśniało współpracę z państwami socjalistycznymi w taki sposób aby je podporządkować ekonomicznie i uczynić niewydolne gospodarczo w razie prób uniezależnienia się politycznego. Podporządkowanie państw bloku wschodniego wobec ZSRR przekładało się także na wspólne inicjatywy międzynarodowe, takie jak: głosowanie w Zgromadzeniu Ogólnym Organizacji Narodów Zjednoczonych, polityka wobec krajów kapitalistycznych, czy wspieranie reżimów komunistycznych (np. Wietnam, Korea Północna, Kuba czy komuniści greccy w czasie wojny domowej).
Odwilż
5 marca 1953 r. zmarł „jedynowładca najpotężniejszej tyranii czasów nowożytnych”. Nowe kierownictwo Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) (powstałej w miejsce zlikwidowanej w 1952 WKP(b)) prowadziło politykę rozluźniania stosunków w bloku socjalistycznym. W czerwcu 1953 r. wybuchły strajki w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Ławrientij Beria (wicepremier i minister bezpieczeństwa publicznego ZSRR) pokierował akcją mającą na celu pacyfikację wystąpień. Interwencja w NRD była pierwszą interwencją wojsk radzieckich w obronie ustroju socjalistycznego.
Przystąpienie w 1954 r. Republiki Federalnej Niemiec (RFN) do NATO (North Atlantic Treaty Organisation) zaostrzyło stosunki między Wschodem a Zachodem. W odpowiedzi, państwa bloku wschodniego powołały w 1955 r. Układ Obronny, zwany Układem Warszawskim. Zależność państw-sygnatariuszy paktu miała charakter wasalny – o wszystkim decydowali przywódcy ZSRR, a jego sojusznicy nie mieli prawa głosu. Powstały w latach czterdziestych XX w. Zarząd X (w Sztabie Generalnym Armii Radzieckiej), kierujący armiami państw uzależnionych od ZSRR, nie zmienił swojej roli. Istotne znaczenie miał także fakt, że wojska sojusznicze ZSRR winne były podawać dokładne informacje o swojej liczebności itp., przy jednoczesnym utrzymywaniu w tajemnicy danych armii ZSRR.
Po śmierci Stalina i wyeliminowaniu Berii, na czele Związku Radzieckiego stanął Nikita Chruszczow który rozpoczął proces tzw. destalinizacji, potocznie zwany „odwilżą”, który charakteryzował się liberalizacją w wielu dziedzinach (np. kultury czy polityki). Słynny referat O kulcie jednostki i jego następstwach dowiódł, że nadszedł czas zmian w ZSRR jak i w całym bloku. Kaganiec zależności został poluzowany. Zniesiono częściowo cenzurę i zrehabilitowano wielu twórców. Destalinizacja objęła zarówno komunistyczne elity władzy w państwach bloku wschodniego, jak częściowo życie społeczne. W Polsce w dniu 28 czerwca 1956 r. doszło do protestu robotników poznańskich. W momencie, gdy sytuacja stała się niepokojąca, wkroczyło wojsko. Nieświadomi żołnierze dostali rozkaz spacyfikowania rozruchów wywołanych przez „agentów imperializmu”. Józef Cyrankiewicz głosił: „każdy prowokator czy szaleniec, który odważy się podnieść rękę przeciw władzy ludowej, niech będzie pewny, że mu tę rękę władza ludowa odrąbie w interesie klasy robotniczej”. Społeczeństwo domagało się demokratyzacji życia, zaprzestania represji. Doszło do rozłamu w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), a kryzys udało się zażegnać dzięki wizycie i interwencji Chruszczowa w Warszawie, który zgodził się na wybór Władysława Gomułki na stanowisko I Sekretarza PZPR. Wydarzenia w Polsce odbiły się echem w bloku wschodnim, szczególnie na Węgrzech, gdzie domagano się także demokratyzacji życia oraz uniezależnienia od ZSRR i wyprowadzenia wojsk radzieckich. KC Węgierskiej Partii Pracujących (WPP) przedstawiło propozycję składu nowego rządu z Imre Nagy’em jako premierem. Nagy zadecydował o wyjściu Węgier z Układu Warszawskiego oraz przejściu do demokracji parlamentarnej. W listopadzie Armia Radziecka dokonała inwazji, pacyfikując nastroje społeczeństwa. ZSRR po utracie wpływów w Jugosławii i Albanii nie mógł pozwolić, by kolejne państwo wyrwało się spod jego dominacji. W tym przypadku ZSRR zastosował maksymę Carla von Clausewitza że „wojna jest tylko przedłużeniem polityki”.
Epoka zastoju Breżniewa
Okres rządów Leonida Breżniewa jest często nazywany „epoką zastoju”. Nowy I Sekretarz m.in. przywrócił całkowitą cenzurę, powrócił do kultu Stalina oraz rozpoczął „walkę” z dysydentami. Od jego nazwiska wzięła nazwę doktryna wojskowa mająca na celu interwencje wojska ZSRR w państwie, w którym zachodzą przemiany niebezpieczne dla Związku Radzieckiego i jego dominacji. Doktryna została sformułowana po tzw. praskiej wiośnie w 1968 r. aby uzasadnić działania zbrojne na terenie Czechosłowacji. Tam w początkach 1968 r. rząd kierowany przez Aleksandra Dubceka zapowiedział przeprowadzenia daleko posuniętych reform, ich zasięg spowodował zaniepokojenie władz ZSRR. Z dniem 21 sierpnia „działacze partyjni i państwowi Czechosłowacji zwrócili się do Polski, Związku Radzieckiego i innych państw socjalistycznych, z prośbą o udzielenie narodowi czechosłowackiemu natychmiastowej pomocy, włącznie z pomocą sił zbrojnych”. Wojska Układu Warszawskiego dokonały inwazji (operacja „Dunaj”), przerywając zachodzące zmiany. I sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji Aleksander Dubcek, zrezygnował z pełnionej funkcji na rzecz Gustava Husaka, który powrócił do typowych komunistycznych rządów. ZSRR po raz kolejny obronił swoją pozycję, hamując zachodzące zmiany. Podobne podłoże miały wystąpienia studentów polskich w marcu 1968 r, gdzie domagano się. demokratyzacji oraz liberalizacji życia politycznego i stosunków społecznych. Wydarzenia osiągnęły apogeum, gdy władze zakazały wystawiania spektaklu „Dziady” Adama Mickiewicza uznanego za przedstawienie „antysocjalistyczne”. Tłumienie rozruchów miało charakter antysemicki (była to tendencja dotycząca wszystkich krajów bloku wschodniego w 1967/1968, gdzie jako pretekst podawano agresję Izraela na państwa arabskie w „wojnie sześciodniowej” – propagowano hasło - „Żydzi do Syjonu”).
Przełom lat 60-tych i 70-tych to narastające problemy gospodarcze w bloku wschodnim. Wynikały one z niewydolności gospodarki centralnie planowanej. Zjawisko to, z punktu widzenia Moskwy, mogło się okazać bardzo niebezpieczne dla całego bloku. Niezadowolenie społeczeństw, które krytykowały politykę ekip kierowniczych mogło doprowadzić do ich wymiany. Niektóre państwa starały się wprowadzać zmiany, takie jak wysokie oszczędności budżetowe, czy korzystanie z pożyczek państw zachodnich (Polska za Edwarda Gierka). Węgry i Jugosławia (nie będąca w strefie wpływów ZSRR) usiłowały wprowadzić do gospodarki planowanej elementy gospodarki rynkowej, co musiało wywołać niezadowolenie Kremla. ZSRR bacznie przyglądał się próbą reform inicjując zmiany ustrojowe które de iure wiązały wieczystym sojuszem państwa bloku wschodniego (w Polsce zmiany do Konstytucji PRL wprowadzono 10 lutego 1976 r.).
Reformy Gorbaczowa i ich wpływ na państwa bloku
Śmierć Breżniewa oraz jego dwóch następców (Jurija Andropowa i Konstantina Czernienki) w przeciągu trzech lat, dała wyraźny sygnał, że w aparacie partyjnym ZSRR potrzebna jest wymiana kadr na osoby młodsze. W marcu 1985 r. na Sekretarza Generalnego wybrano Michaiła Gorbaczowa. Zdawał on sobie sprawę, że ZSRR jak i cały blok wschodni wymagają reform. Wbrew zamierzeniom, reformy Gorbaczowa (pierestrojka, głasnosti, uskorienije) przyczyniły się do całkowitego rozkładu, a w konsekwencji do rozpadu ZSRR. Dodatkowo ekipa Gorbaczowa musiała sobie poradzić z tendencjami odśrodkowymi w bloku. W 1988r. w czasie wizyty w Warszawie w rozmowie z dziennikarzami na Zamku Królewskim Gorbaczow ogłosił odejście od doktryny Breżniewa.
Tendencje odśrodkowe mające na celu zrzucenie uzależnienia od ZSRR zaczęły nasilać się za epoki Breżniewa, gdy w mentalności ludzkiej wzrastała świadomość narodowa. W PRL powstał NSZZ „Solidarność” z Lechem Wałęsą, a w Czechosłowacji „Karta
„Jesień Ludów” - jak potocznie określa się proces przechodzenia państw socjalistycznych do demokracji, w każdym z nich miał inny charakter, np. w Rumunii za pomocą rewolucji obalono Nicolae Ceausescu, a z kolei w Czechosłowacji opozycja bezkrwawo przejęła władzę („aksamitna rewolucja”). Jednak wszystko miało swój początek w PRL, gdzie od lutego do kwietnia 1989 r. trwały obrady Okrągłego Stołu. Na skutek obrad i późniejszych wyborów do parlamentu, pod koniec 1989 r. doszło do wielu zmian, m.in. przekształcenie nazwy państwa na Rzeczpospolita Polska czy wprowadzenie zasady pluralizmu. Wybór Tadeusza Mazowieckiego na premiera oznaczał odejście od przewodniej roli partii komunistycznej. Na konsekwencje wydarzeń w Polsce nie trzeba było długo czekać. W ciągu kolejnych dwóch lat wszystkie kraje uwolniły się od jarzma ZSRR. Gorbaczow nie reagował zbrojnie na zachodzące zmiany, tak jak czynili to jego poprzednicy. Doskonale zdawał sobie sprawę, że rozpad ZSRR jest nieunikniony. Przeciwnicy polityki Gorbaczowa dokonali w sierpniu 1991 r. nieudanego przewrotu (pucz Janajewa). Dodatkowo przegranie wyścigu zbrojeń ze Stanami Zjednoczonymi, nieumiejętnie prowadzona polityka wewnętrzna i zewnętrzna przywódców ZSRR począwszy od Chruszczowa, wszystko to doprowadziło do rozpadu imperium i powstania Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP) w składzie Rosja, Białoruś i Ukraina. Koniec ZSRR stał się faktem. Nie byłoby to możliwe, gdyby nie polityka Michaiła Gorbaczowa, który zezwolił na zmiany zachodzące w bloku i nie ingerował w charakter przemian.
Można się zastanawiać, czy gdyby ostatni Sekretarz Generalny KPZR kontynuował politykę np. Breżniewa, to ZSRR istniało by dalej. Jednak nad faktami historycznymi „gdybać” się nie powinno. Patrząc poprzez pryzmat historii nasuwa się konkluzja, iż Michaił Gorbaczow wykonał kawał świetnej roboty, zarówno dla bloku wschodniego, jak i dla państw zachodnich. Zezwolił na zjednoczenie Niemiec (konferencja 2+4), nie ingerował w sprawy wewnętrzne państw socjalistycznych, czy prowadził poprawne stosunki ze Stanami Zjednoczonymi i Watykanem. Po ponad czterdziestu latach, większość państw uzyskała niepodległość - formalnie skończyło się uzależnienie od ZSRR. Swoją działalność zakończył Układ Warszawski i RWPG. Wojska rosyjskie stopniowo zaczęły wracać do ojczyzny w atmosferze przyjaźni. Wszystko się unormowało, zostały już tylko problemy wewnętrzne krajów postkomunistycznych.
Oprócz wszystkich wyżej wymienionych aspektów, ZSRR narzucił jednolitą doktrynę, obowiązującą w sztuce krajów komunistycznych – socrealizm (realizm socjalistyczny). Jej głównym motywem była praca i ludzie pracy, a także ludowość. W zamierzeniu władz sztuka ta miała wynieść klasę robotniczą ponad inne i nadać jej status przewodni w państwie. Był to przejaw ingerencji ideologii marksistowsko-leninowskiej w sferę kulturową państw podporządkowanych ZSRR.
Rekapitulując, należy stwierdzić, iż zakończenie II wojny światowej dla wielu państw, wyzwolonych spod okupacji III Rzeszy, przyniosło kolejną okupację – radziecką. Słowa sir Winstona Churchilla wygłoszone w Fulton okazały się prorocze. Europa została podzielona na dwa wrogie bloki. Niemal wszystkie państwa bloku wschodniego zostały ubezwłasnowolnione, ster polityki zewnętrznej i wewnętrznej państw komunistycznych przejął ZSRR. W latach 1945-1955 doszło do scalenia państw socjalistycznych zarówno w aspekcie politycznym (Kominform), gospodarczym (RWPG) czy wojskowym (Układ Warszawski). W późniejszych latach organizacje te miały posłużyć jako strażnik nad niezmiennością ustroju i kierunku rozwoju tych państw. Skonsolidowanie celów polityki na forum międzynarodowym dało Związkowi Radzieckiemu dodatkową siłę do walki z imperializmem. ZSRR tworząc tzw. strefę bezpieczeństwa, ingerowało w wewnętrzne sprawy krajów socjalistycznych (Węgry, Czechosłowacja), nie zezwalając im na uniezależnienie od siebie. Ostatnie lata utworzonego w 1922 r. ZSRR charakteryzowały się zrywami niepodległościowymi w krajach uzależnionych. Zarówno władze KPZR jak i partii poszczególnych państw nie były w stanie opanować rozentuzjazmowanego społeczeństwa, pragnącego pełnej suwerenności. Rozpad ZSRR zaskoczył wielu amerykańskich i zachodnioniemieckich polityków, którzy zmierzali do jego zdemokratyzowania i zliberalizowania. Przykład Związku Radzieckiego jest idealnym przykładem na to, iż władanie tak dużym obszarem, wbrew pozorom, nie jest łatwe i że należy się liczyć że zniewolone społeczeństwa w końcu „zerwą kajdany, połamią bat, a mury runą i pogrzebią stary świat”.